«Շրջափակում» և «սպորտ» բառերը ոչ միայն համադրել չի լինում, այլև համադրելու փորձ անելիս ներսումդ լուրջ հակասությունների ալիք է բարձրանում։ Հանապազօրյա հացի խնդիր, հացի ահռելի հերթեր, տարրական քաղցր թեյի ու հյութի ի սպառ բացակայություն, թերսնում, ջրի, էլեկտրաէներգիայի, դիզվառելիքի լուրջ դեֆիցիտ՝ դրանից բխող իր բոլոր հետևանքներով, և որ ամենասարսափելին է՝ սեփական անվտանգության և վաղվա օրվա հետ կապված անվերջանալի անորոշություն։ Թվարկած հարցերի ֆոնին երկար ժամանակ համարձակությունդ չի ներում, որ հեռախոսը վերցնես, Արցախ զանգահարես ու սպորտից զրուցես։
Սպորտը սակայն միշտ է եղել՝ թե պատերազմող երկրներում, թե նույնիսկ շրջափակված Լենինգրադում։ Եվ ինչպես մեր զրույցը Արցախի ԿԳՄՍ նախարարության սպորտի վարչության պետ Դանիել Մկրտչյանի հետ ցույց տվեց, սպորտն այսօր Արցախում օգնում է դիմակայել։
-Պարոն Մկրտչյան, շրջափակման ժամանակ խոսել սպորտի խնդիրներից կամ զարգացումից մի տեսակ տրամաբանության դաշտից դուրս է։ Այդուհանդերձ, Արցախում այսօր սպորտ կա՞, և, առհասարակ, մի երկրում, որտեղ օրվա հացը լուրջ խնդիր է, կարո՞ղ է սպորտ լինել։
-Իհարկե, Արցախում հիմա սպորտ կա, և ինչպես դուք ասացիք, հացի խնդիրը, ավելացնեմ նաև ջրի և տրանսպորտի խնդիրները հաշվի առնելով, չպետք է մոռանանք, որ սպորտը, ֆիզիկական պատրաստությունը խթան է՝ թե՛ ամուր երիտասարդության, թե՛ պատանիների առողջ ապրելակերպի։ Եթե հրաժարվենք այդ ամենից, մենք ավելի կոտրված կլինենք։ Կարող եմ ասել, որ մեր մարզիկները հոգեբանորեն ավելի կայուն, ավելի պինդ վիճակում են, սպորտը օգնում է։ Ողղակի կանոնակարգել ենք, որ մարզիկները առավելագույնս լինեն հսկողության տակ՝ հնարավոր շեղումներից ու բացասական հետևանքներից զերծ պահելու համար։
-Արցախի ԿԳՄՍ նախարարության սպորտի պատասխանատուների առաջնային գործառույթները որո՞նք են դարձել՝ օրվա թելադրանքով պայմանավորված։
-2022 թվականի դեկտեմբերի 12-ից, երբ առաջին անգամ փակվեց ճանապարհը, մենք մեր գործառույթները վերաձևափոխել ենք և ըստ ստեղծված իրավիճակի ենք գործում։ Ձմեռային շրջանում՝ ջեռուցման բացակայությամբ պայմանավորված, լուրջ խնդիրներ էին առաջացել։ Մենք փորձել էինք այնպիսի ժամերի պարապմունքերը անցկացնել, որ լինեին բացօթյա, արևի ժամերին, որպեսզի մաքսիմալ մեղմվեին ցուրտ ժամերը և մարզիկները կարողանային մարզվել։ Պարապմունքների տևողությունն ու օրերի քանակն ենք կրճատել, որպեսզի հնարավորինս պահպանվի երեխաների մարզավիճակը, կարողանան մարզվել, բայց նաև հնարավորինս քիչ բացակայեն։
Բացի դրանից, կապված տրանսպորտի բացակայության հետ, մարզական ֆեդերացիաների, մարզադպրոցների կողմից պարապմունքների վայրերն ընտրվում են հնարավորինս բնակության վայրերին մոտ, տարբեր խմբերի պարապմունքները մեկտեղվում են։ Եթե առաջ կարող էին երեխաները քաղաքի մի ծայրից մյուսը տրանսպորտով հասնել, ապա հիմա դա լուրջ խնդիր է դարձել։ Իսկ, առհասարակ, հենց հիմա, երբ արդեն ունենք սննդի լուրջ խնդիր, փոքրերը, ըստ օրացուցային պլանի, գտնվում են արձակուրդում։ Իսկ հավաքական թիմի անդամները, մեծահասակները, պատանի, երիտասարդ մարզիկներն իրենց մարզումներն աշխատում են անցկացնել վաղ առավոտյան, որպեսզի արևային բարձր ջերմաստիճանը, պլյուս ջրի անջատումները, նաև սննդի հետ կապված խնդիրները չխանգարեն։ Ֆուտբոլի մարզադաշտում, եթե նախկինում ֆուտբոլիստները պարապում էին 5 օր, հիմա դարձրել են 3 օր, պարապմունքների տևողությունը 1,5 ժամից կրճատվել է մինչև 1 ժամ, այնքան, որ ֆիզիկապես կարողանան դիմակայել ու մարզավիճակը շատ չկորցնեն։
Մարզիկները սննդի սակավության պատճառով հնարավորություն չունեն մարզումներին զուգահեռ անհրաժեշտ կալորիականությունը ստանալու։ Հաշվի առնելով, որ չկա բավականին քանակությամբ սնունդ, բավարար կալորիականությամբ սնունդ, այդ պայմաններում նախկին ծանրաբեռնվածությամբ մազումներն անցկացնելը կարող է հակառակ էֆֆեկտը տալ ու վնաս հասցնել։ Արդեն ամեն պարապմունքից առաջ մարզիչը առաջինը հարցնում է՝ ով ինչ է կերել այսօր, և ըստ ստացած սնունդի էլ մարզիչներն իջեցնում են մարզումների ինտենսիվության աստիճանը։ Ժամանակին եթե տրանսպորտով 10 րոպեում հասնում էիր մարզադահլիճ, հիմա 40-45 րոպե ոտքով պիտի գնաս։ Խոսքը 10-12 տարեկան երեխաների մասին է։ Մինչև 40 աստիճան տաքություն է, արևի տակ 40 րոպե գա, դրան գումարած թերսնված, էլ ի՞նչ կարող է անել 10 տարեկան երեխան։ Դրա համար այդ պայմաններում մարզումների քանակն ու տևողությունը կրճատվել է։ Հիմա աշխատանք է գնում, որ մարզավիճակը պահվի։
Բայց նաև կարող եմ ասել, որ այսքան դժվար պայմաններում, այսքան դժվարությունների միջով անցնելով, երեխաների մասնակցությունը գոհացուցիչ է, երեխաների բացակայությունների թիվը մեծ չէ։ Ծնողները պարտադիր ուզում են, որ իրենց երեխաները մասնակցեն մարզումներին՝ երեխաների ոգին, ֆիզիկական պատրաստությունը ավելի բարձր պահելու համար։
-Ընդհանուր հաշվարկ ունե՞ք, թե քանի միջազգային մրցաշար բաց թողեցին արցախցի մարզիկները, և քանի սպորտային մրցաշար չեղարկվեց հենց Արցախում։
-Սկսենք Արցախից։ Տարվա օրացուցային պլանով Արցախում նախատեսված մարզական միջոցառումներն անցկացրել ենք առաջին կիսամյակում, քանի որ դիզվառելիքի խնդիրը դեռ սուր չէր, և շրջաններից կարողանում էին գալ, մասնակցել սպորտային միջոցառումների հանրապետական փուլերին։ Իսկ ահա տարվա երկրորդ կիսամյակից արդեն ֆեդերացիաների կողմից անցկացվող համապետական միջոցառումները ամբողջովին դադարեցվել են, քանի որ շրջաններից այլևս հնարավորություն չկա, որ գան մասնակցեն։ Նվազագույն սովորական կազմակերպչական հարցերն էլ չի լինում հոգալ։ Ասենք՝ մի մարզադահլիճ պիտի ընտրենք, պիտի գորգ տանենք, ռինգ տանենք-դնենք, տրանսպորտ չկա, որ տանենք։ Այդ մինիմալ կազմակերպչական հարցերը դառնում են անլուծելի՝ տրանսպորտի բացակայության, էլեկտրաէներգիայի անջատման, ջրի բացակայության պայմաններում։ Արդեն խմելու ջուր էլ չունենք։ Ադրբեջանի ցեղասպան քաղաքականության պայմաններում արցախցի երեխաների համար տարրական բաները դարձել են բացարձակ անհասանելի։ 
Ինչ վերաբերում է միջազգային մրցումներին, ապա ովքեր Բերձորի միջանցքը փակվելուց առաջ հարկադրաբար մնացել են Հայաստանում, միայն նրանք են կարողացել մասնակցել միջազգային մրցաշարերի։
Ամփոփելով ասեմ, որ Արցախում համապետական կամ շրջանային մարզական որևէ միջոցառում չի իրականցվում, զուտ միայն մարզումներ են, մարզումներ․․ մարզումներ, զուտ մարզավիճակը պահպանելու խնդիր ենք լուծում։
-Ստեղծված իրավիճակում ընդհանուր հասկանալի է՝ ինչ խնդիրների են բախվել Արցախի մարզիկները, բայց ես ուզում եմ խոսենք նաև այն խնդիրների մասին, որոնք առաջին հայացքից տեսանելի չեն։
-Իհարկե, ամենասուղը սննդի հարցն է։ Բայց ժամանակի հետ բախվելու ենք նաև սանիտարահիգիենիկ պայմանների բացակայության հետևանքներին։ Օրինակ, սպորտային մատերը, որ ժամանակ առ ժամանակ պետք է ախտահանվեն, փոխվեն, դրա հնարավորությունը չկա։ Բժշկական պարագաների բացակայությամբ պայմանավորված մազադահլիճների սանիտարահիգիենիկ վիճակը բարվոք պահելու խնդիրներ են առաջանալու։ Պարբերաբար պահանջվող ախտահանման աշխատանքներն այսօր հնարավոր չէ իրականացնել։ Սա էլ լուրջ վտանգ է պարունակում։ Դրան գումարվում են գույքի հետ կապված խնդիրները։ Սպորտի ոլորտի գույքը արագ է մաշվում, վերջին 8 ամիսը հնարավորություն չունենք սովորական ձեռնոց ձեռք բերելու, պահեստավորած էլ չունենք, ամեն ինչն է ավարտվում, թարմացում չկա։
-Արցախում քիչ չէ պրոֆեսիոնալ մարզիկների թիվը։ Ինչպե՞ս են նրանք պահում իրենց մարզավիճակը, ի վերջո բազմաթիվ միջազգային մրցումներ բաց թողեցին։ Ի՞նչ հոգեվիճակում են նրանք։ Ունե՞նք մարզիկներ, որոնք պրոֆեսիոնալ կարիերայից հրաժարվելու որոշում են կայացրել։
-Ի ուրախություն մեզ, խոսք անգամ չկա հրաժարվելու մասին։ Այսինքն՝ պայքար ու միայն պայքար։ Պրոֆեսիոնալ մարզիկները, եթե սպորտն ու մարզումները թողնեն, շատ ավելի բացասական ազդեցություն կթողնի իրենց շրջապատող մարդկանց վրա։ Հակառակը՝ իրենք իրենց մարզումներն անցկացնում են ստեղծված իրավիճակին համահունչ։ Օրինակ, վերջերս մեր ծանրորդներն իրենց ուսումնամարզական հավաքը անց են կացնում մինիմալ պայմաններում, Քոլատակ համայնքում՝ համատեղելով Հակոբավանքի վերանորոգման աշխատանքների հետ։ Ծանր քարի գործեր կան, ծանրորդները և՛ կօգնեն, և՛ կմարզվեն։ Անտառում գետի առկայությունը կթեթևացնի սանիտարահիգիենիկ պայմանները։ Ծանրորդները մարզվելու նմանատիպ յուրահատուկ տարբերակ են ընտրել։ Մեր պրոֆեսիոնալ մարզիկները, օգտագործելով իրենց կապերը դրսի հետ, փորձում են օգտակար լինել, միշտ ակտիվ են, ուզում են իրենց հնարավորությունների շրջանակում աշխարհին ներկայացնել Ադրբեջանի կողմից իրականացվող ցեղասպան քաղաքականությունը։ Մարզիկները, ինչպես յուրաքանչյուր արցախցի, փորձում են իրենց լուման ներդնել ընդհանուր պայքարի գործում։
-Այս պայմաններում հոգեբանորեն ու՞մ է ավելի դժվար հաղթահարելի՝ փոքրահասակ մարզիկներին, թե՞ մեծերին։
-Այդ հարցին մի քիչ կդժվարանամ պատասխանել։ Հիմա այնպիսի իրավիճակ է ստեղծվել, որ փոքր, թե մեծ, բոլորն էլ գիտակցում են՝ ինչ վիճակում են հայտնվել, և այնպես չի, որ փոքրերը չեն հասկանում։ Առաջին հերթին հենց նրանք են զրկանքներ կրում, ամենատարրական քաղցր թեյը կամ հյութը, կոնֆետը դարձել են անհասանելի։ Իսկ, առհասարակ, ինձ թվում է՝ հոգեբանական առումով սպորտի ոլորտն ավելի կայուն է, քանի որ նրանք, ամեն դեպքում, պատրաստվածություն ունեն՝ դիմակայելու տարբեր անկայուն իրավիճակների։ Սպորտում հաղթանակների, պարտության փորձը ունեն և պետք է օրինակ ծառայեն մնացածներին։ Երկուսի համար էլ դժվար է, բայց սպորտով զբաղվող թե՛ մեծերը, թե՛ փոքրերը ավելի ամուր են լինում, ավելի պինդ ու ավելի պատրաստակամ պիտի լինեն, որ հենց իրենք պիտի ավելի ուժեղ լինեն և պիտի օգնող լինեն մեկ ուրիշին։
-Երբ կարդում եմ Արցախում որևէ սպորտային միջոցառման վերաբերյալ լուր, միշտ հարց է առաջանում՝ մարդիկ, որոնք բախվել են լուրջ խնդիրների՝ սննդի, անվտանգության, երբ մարդը չգիտի՝ վաղը ինչ է սպասվում իրեն, ինչպե՞ս են ուժ գտնում որևէ մրցաշարի կամ սպորտային միջոցառման մասնակցելու։ Դա ի՞նչ բանաձև է։
— Սպորտային պայքարն է, որը նաև ձևավորում է մարդու մեջ կամային հատկությունները, պայքարելու հատկությունը։ Եվ այստեղ, թեկուզ փոքր սպորտային միջոցառումներն էլ մեծ ոգևորություն են առաջացնում մարզիկների մեջ, քանի որ մրցումների ծարավն արդեն ահավոր զգացվում է։ Ու հիմա, քանի գնում է՝ ավելի է դժվարանում՝ կապված այդ նվազագույն պայմանների հետ։ Արդեն սովորական սպորտային հողաթափեր չկան, որ հագնի երեխան, պատռվել են, իսկ խանութներում էլ բան չկա, որ ձեռք բերեն։ Գնալով ավելի դժվար է լինելու, քան հիմա։ Դրա համար մեր կողմից էլ, տարբեր անհատների, կայացած մարզիկների միջոցով էլ փորձում ենք ի լուր աշխարհի հասցնել ստեղծված իրավիճակը։ Որ սպորտսմենը շոր չունի, հասկացանք, դա տանելի է, բայց որ նվազագույն տարրական սնունդը չունի, ցամաք հացով ու մակարոնեղենով օրգանիզմի ռեսուրսները որքա՞ն կբավականացնեն։ Որ 10 տարեկան սպորտսմենը առավոտյան պարապմունքից առաջ գոնե քաղցր թեյ խմելու հնարավորություն չունի, ընդհանրապես հյութ գոյություն չունի։ Դրա համար մեր կողմից հստակ մեսսիջ կա, որ Արցախում իրականացվում է ցեղասպան քաղաքականություն, ու օր օրի ավելի է վատթարանում վճակը, և 30 հազար երեխաներ ժամանակի ընթացքում լրիվ սովի կմատնվեն։ Դրա համար նաև մեր ոլորտի՝ սպորտի միջոցով փորձենք մեր լուման ներդնել ու իրազեկել աշխարհին։
Զառա Օհանյան
GALLERY
